Musevi Türk Devleti Hazarların İsminin Kökeni

Hazar Devleti

Tarihte var olmuş tek Musevi Türk devleti olan ve varlığını sürdürdüğü dönemde Dünyadaki tek Musevi devlet olma özelliğini taşıyan Hazarların isminin kökeni nereden gelmektedir?

Yahudi Hazar Kralı Yusuf (Joseph), Endülüs Veziri Hasdai’ye yazdığı mektupta, Hazarlar’ın Yafes’in torunu ve tüm Türkler’in atası kabul edilen Togarma’nın yedinci oğlu Kozar’ın soyundan geldiklerini anlatıyordu. Yani Hazar kelimesini Kozarla ilişkilendiriyordu.

Arap ve Fars kaynaklarında farklı şekillerde, Khazar, Qazar ve hatta Khozar biçinde geçerler. Bu farklı kullanımlar, kelimenin Arap veya Fars kaynaklı olmadığını gösterir. Diğer dillerdeki kullanımları da Khazaroi, Kozr, Khazari şeklinde okunabilecek kelimelerdir. Buradan hareketle kelimenin kalın bir “H” sesiyle yani “KH” ile başladığını söyleyebiliriz.

bulan kağan
Hazar Devleti Kurucusu Bulan Kağan’ın Bir Tasviri

Kelimenin Türkçe olduğu konusunda tarihçilerin ittifakı olsa da, köken olarak önerilen kelimeler şüphe uyandırıcıdır. Hazar uzmanı tarihçi Nemeth, köken olarak “qaz” (kaz) = gezmek kelimesini Hazarların göçer olmasından yola çıkarak önermektedir. Buna karşı bazı dil bilimciler,  kelimenin baş harifin Kalın H (KH) (Azerbaycan Türkçesindeki “X”) olduğunu halbuki Kaz kelimesinin K ile (Azerbaycan Türkçesindeki “Q”) ile başladığını söyleyerek karşı çıkarlar.

Diğer bir öneri ise “qasar” kelimesidir ki köpek anlamına gelir. Ancak köpek sözünün Türklerde hoş bir anlamda kullanılmadığından yola çıkarak bunun da olası olmadığı iddia edilmiştir. Dil bilimciler aynı itirazı bu kelimeye de yaparlar.

Hazar kelimesine Türkçe dışında önerilen tek kelime “Ceasar” (Sezar) kelimesidir. Bu kelimenin bir unvan olarak Türklere geçtiği ve sonradan halkın adı haline geldiği söylenmiştir. Osmanlılara kadar böyle bir unvanın Türklerde kullanıldığına dair bilgi yoktur. Osmanlılar Ceaser unvanını Kayser şeklinde kullanmışlardır.

hazar bayrağı
!6 Türk Devleti Bayraklarındaki Hazar Bayrağı

Halen gelmiş geçmiş tarihçilerin önerilerinden Hazar kelimesinin kökeni ile ilgili tatmin edici bir açıklama gelmemiş olsa da, Kasar kelimesi en muhtemel ve dilbilimsel olarak da uygun olanı gibi görünmektedir. Zira tarhiçi Golden “qasar” ‘ın Türklerce sevilmeyen bir kelime olduğunu söylemiş olsa bile, tarih boyunca Türklerin,  benzer anlamlar taşıyan, it, itoğlu,  köpek, barak, itik gibi isimler kullanılıyordu. Altınordu devletinde kullanılan Nogay kelimesi de Moğolca köpek manasına gelmekteydi. Bugün Nogay, Hazarlarında hakimiyet kurduğu sahada yaşayan bir Türk topluluğunun adıdır. Bu da gösteriyor ki, Qasar, Hazar kelimesine dönüşmüş ve bu Türk topluluğunun adı olmuş olabilir.

Diğer yandan Qazar(Gezer) kelimesinin Kozar’a olan benzerliği de dikkat çekicidir. Bu anlam da Hazar kelimesinin kökeninde var olabilir.

hazar devleti

Bütün bunları ortadan kaldıracak bir iddia ise bazı çağdaş Türk tarihçilerinden gelmektedir. Onlara göre Hazarlar, Sabirlerin devamı olduğuna göre, Hazar kelimesi sadece İranlılarca Sabirlerin devamı olan bu topluluğa verilmiş bir addan ibarettir. Bu iddia gerçekse yukarıda yazmış olduğum bütün iddialar geçersiz hale gelmektedir. Ancak ortada Hazar Kağan’ı Yusuf’un mektubu varken ve bu mektubun gerçekliği konusunda tarihçilerin çoğu ittifak halindeyken, Hazar kelimesin Kağan Yusuf’un söylediği gibi Kozar’la ilişkilendirmek mantıklı görünmektedir. Kozar kelimesin ise Sabir’le bir ilişkisi bilinmemektedir.

Mahmut Dağdeviren